Dogodilo se na današnji dan, 5. novembar

 

1879. – Umro škotski fizičar Džejms Klark Maksvel, najveći teorijski fizičar 19. vijeka. U oblasti elektromagnetizma formulisao je tzv. „Maksvelove jednačine“, stvorio elektromagnetsku teoriju svjetlosti, dao teorijski osnov radio-talasa i radio-tehnike, matematički formulisao mnoge pronalaske Majkla Faradeja, razvio talasnu teoriju svjetlosti i elektromagnetsku teoriju etera.

1882. – Umro srpski filolog Đura Daničić, saradnik Vuka Stefanovića Karadžića u borbi za reformu srpskog jezika i pravopisa. Poslije studija u Požunu (Bratislava), Pešti i Beču radio je kao bibliotekar Narodne biblioteke u Beogradu, sekretar Društva srpske slovesnosti i profesor Liceja i Velike škole. U prvom radu – „Rat za srpski jezik i pravopis“ 1847, kojim je doprinio brzoj pobjedi Vukovih ideja, potpisao se prezimenom Daničin, umjesto porodičnim Popović. Vukove i sopstvene poglede na jezik je dosljedno proveo u prevodima s latinskog „Psaltira Davidovog“ i „Starog zavjeta“. Objavio je više djela iz stare sprske književnosti („Žitije sv. Save“ – Teodosijevo, „Žitije sv. Simeona i sv. Save“ – Domentijanovo, „Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih“ – Danilo i njegovi učenici, „Nikoljsko jevanđelje“). Izdao je „Rečnik iz književnih starina srpskih“ i započeo veliki istorijski „Rečnik hrvatskoga ili srpskoga jezika“. Pomogao je Vuku da prevede „Novi zavjet“. Ostala djela: „Mala srpska gramatika“, „Srpska sintaksa“, „Oblici srpskog jezika“, „Istorija oblika“, „Osnove srpskoga ili hrvatskoga jezika“, „Koreni“, „Srpski akcenti“.

1909. – Rođena Milena Pavlović Barili, umjetnik rafinirane kulture, koja je slikala u nadrealističkom maniru, s posebnim osjećanjem za prostor i poetičnu atmosferu. Pod uticajem renesansnih majstora insistirala je na preciznosti, jasno artikulisanom crtežu, naglašenoj linearnosti. Život je provela između dva svijeta – majke Danice i oca Bruna Barilija, italijanskog kompozitora i muzičkog kritičara, odnosno između patrijarhalne Srbije i velikih kulturnih centara Evrope. Završila je Umjetničku školu u Beogradu, studirala u Minhenu, živjela u Rimu i Parizu. U SAD je otišla 1939, gdje je bila ilustrator modnog časopisa „Vog“ i scenograf i kostimograf u njujorškim pozorištima. Poslije pada s konja umrla je u Njujorku u 36. godini života.

 

1911. – Italija anektirala otomanske pokrajine u Libiji Tripoli i Kirenaiku i držala ih do 1943, kad su njemačko-italijanske snage u Drugom svjetskom ratu potisnute iz Afrike.

1912. – Za predsjednika SAD izabran Vudro Vilson, postavši jedini predsjednik u američkoj istoriji koji je na jednim izborima pobijedio dvojicu bivših šefova države – Vilijama Hauarda Tafta i Teodora Rozevelta.

1913. – Rođena britanska pozorišna i filmska glumica Vivijen Li, koja je stekla svjetsku slavu ulogom Skarlet O’Hare u američkom filmu „Prohujalo s vihorom“, za koju je nagrađena „Oskarom“. U pozorištu je igrala niz vodećih uloga u dramama Vilijama Šekspira, često s mužem Lorensom Olivijeom, za kojeg je bila udata od 1937. do 1960. Ostali filmovi: „Bura u čaši vode“, „Požar nad Engleskom“, „Cezar i Kleopatra“, „Ana Karenjina“, „Ledi Hamilton“, „Tramvaj zvani čežnja“ /nagrada „Oskar“/.

1914. – Pod komandom generala Oskara Poćoreka u Prvom svjetskom ratu počela austrougarska ofanziva na Srbiju, okončana slomom austrougarske vojske i njenim bjekstvom preko Drine polovinom decembra 1914. Pobjede srpske vojske na Ceru i Kolubari prvi su veliki uspjesi saveznika nad Centralnim silama u Prvom svjetskom ratu, a poslije ponižavajućeg poraza Poćorek je penzionisan.

1914. – Francuska i Velika Britanija u Prvom svjetskom ratu objavile rat Turskoj.

1916. – Centralne sile u Prvom svjetskom ratu proglasile kraljevinu Poljsku.

1928. – U Drezdenu počeo Četvrti kongres Komunističke partije Jugoslavije koji je zaključio da je vrijeme za revolucionarne prevrate u Evropi u okviru kojih treba izvesti balkansku revoluciju i stvoriti balkansku federaciju. Prihvaćeno je i gledište o socijaldemokratiji kao „blizancu fašizma“ s kojom treba prekinuti svaku saradnju.

1930. – Umro holandski ljekar Kristijan Ajkman, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1929, pronalazač uzroka bolesti „beri-beri“. Nobelovu nagradu je dobio za otkriće vitamina B.

1943. – U Jajcu u Drugom svjetskom ratu osnovana Telegrafska agencija nove Jugoslavije – TANJUG. Ideju je uoči Drugog zasjedanja AVNOJ-a dao Moša Pijade, a prvi direktor je bio Vladislav Ribnikar. Tanjug je do dolaska u Beograd krajem 1944, sa skromnom opremom, stalno bio u pokretu i oglašavao se iz Drvara, sa Visa, iz Valjeva i Aranđelovca, odakle je 20. oktobra 1944. javio da je Beograd oslobođen.

1944. – Umro francuski hirurg i biolog Aleksis Karel, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1912. Značajan je po otkrićima o prenosu (transplantacija) tkiva i održavanju živog tkiva van organizma. Takođe je unaprijedio hirurgiju krvnih sudova.

1955. – Umro francuski slikar Moris Utrilo, koji je bio samouk, izuzimajući najneophodnija uputstva majke – slikarke Sizan Valadon. Slikanjem se bavio kao terapijom između čestih boravaka na klinikama, gdje je liječen od nervnog rastrojstva. Izgradio je osoben stil, mimo svih slikarskih smjerova i struja.

 

1956. – Britanski padobranci izveli desant na Port Said tokom britansko-francusko-izraelske agresije na Egipat.

1960. – Umro američki filmski režiser kanadskog porijekla Mak Senet, jedan od najznačajnijih autora burlesknih komedija u periodu nijemog filma. Promovisao je Čarlija Čaplina.

1968. – Republikanac Ričard Nikson na izborima za predsjednika SAD pobijedio demokratu Hjuberta Hamfrija.

1969. – SAD lansirale prvi svemirski brod u pravcu Marsa, ali je zbog tehničkih grešaka misija „Marinera 3“ pretrpjela neuspjeh.

1982. – Umro francuski filmski režiser i glumac ruskog porijekla Žak Tati, poetični satiričar. Filmovi /režija i gluma/: „Praznični dan“, „Odmor gospodina Iloa“, „Moj ujak“ /nagrada „Oskar“/, „Saobraćajna gužva“.

1982. – Na rijeci Parana na brazilsko-paragvajskoj granici puštena u rad hidroelektrana Itaipu, najveća u svijetu.

1989. – Umro američki pijanista, porijeklom ruski Jevrejin – Vladimir Horovic, jedan od najvećih majstora klavira svih vremena. SSSR je napustio 1925, a kad se prvi put vratio 1986. održao je trijumfalne koncerte u Moskvi i Lenjingradu.

1990. – U Njujorku ubijen jevrejski rabin Meir Kahane, koji se zauzimao za izbacivanje svih Arapa iz Izraela.

1991. – Hrvatska artiljerija gađala Šid, a sutradan i Apatin, gradove u Srbiji. U prvom napadu na teritoriju Srbije u Šidu poginula su četiri civila i ranjeno 15.

1991. – Britanski medijski magnat češkog porijekla Jan Robert Maksvel nađen mrtav u vodama kod Kanarskih ostrva, gdje je krstario jahtom.

1996. – Pakistanski predsjednik smijenio premijera Benazir Buto, pod optužbom da je njena vlada ogrezla u korupciji i nepotizmu i da nije sposobna da upravlja zemljom.

1996. – Kandidat Demokratske stranke Bil Klinton ponovo izabran za predsjednika SAD, porazivši republikanca Boba Dola.

2006. – Svrgnuti irački predsjednik Sadam Husein osuđen pred iračkim specijalnim sudom na smrt vješanjem zbog zločina nad šiitima 1982. godine.

2014. – Umro Manitas de Plata /Rikardo Balijardo/, francuski flamenko gitarista.

(Agencije)

Na fotografiji: Milena Pavlović Barili