Dvadeseti vijek proglasiti vijekom stradanja srpskog naroda

 

Tek rođeni dječak Sofren rastao je odgajajući se u vremenu odlazeće Osmanske imperije, dolazeće Austrougarske, autohtonog lokalnog srpskog naroda i onog srpskog stanovništa koje je u vrijeme Turske okupacije prešlo na islam

Piše: Milorad GUTALJ

Dvadeseti vijek mogao bi se, s pravom, proglasiti vijekom stradanja srpskog naroda koji je živeći u više država preživio šest ratova – Prvi balkanski rat, Drugi balkanski rat, Prvi svjetski rat, Drugi svjetski rat, građanski rat u BiH, koji nije zaobišao ni druge srpske zemlje, i, kao tačka na sav taj užas, NATO bombardovanje Republike Srpske i Srbije.

Radi jasnoće, Prvi balkanski rat vođen je 1912, Drugi balkanski rat 1913. godine, Prvi svjetki rat od 1914. do 1918. godine, Drugi Svetski rat od 1941. do 1945, građanski rat u BiH od 1992. do 1995. godine, te NATO agresije na srpske zemlje Republiku Srpsku i Srbiju, u kojoj je učestvovalo 18 evropskih zemalja i Amerika, 1995, odnosno 1999. godine.

U svim navedenim ratovima srpski narod je braneći svoju zemlju i slobodu imao ogroman broj žrtava u najboljoj reproduktivnoj dobi, posebno u Prvom svjetskom ratu u kojem je prema nekim rasploživim podacima poginulo oko 1,2 miliona ljudi, dok je nepoznat broj onih vojnika koji su umrli pod drugim okolnostima, gladi, bolesti i nestanka. Vjeruje se da je u Velikom ratu stradalo 53 odsto srpske muške populacije.

U Drugom svjetskom ratu, prema raznim podacima, ubijeno je oko milion Srba na području okupirane Jugoslavije, od kojih najviše u ustaškom logoru Jasenovac i drugim stratištima poznatim po ubijanju i zatiranju Srba – Sarajevo, Jadovno, Prebilovci, Korita, Brod na Drini, Kozara, Garavice kod Bihaća i ostala mjesta.

U građanskom ratu vođenom u BiH živote je izgubilo najmanje 30.000 srpskih vojnika i civila, dok je američki „Milosrdni anđeo“ NATO bombardovanjem odnio više od 1.500 srpskih žrtava, koje su nazvane kolateral, dok nikad nije utvrđen broj Srba koji su umrli od posljedica osiromašenog uranijuma, kojim su punjene NATO bombe.

Prema poluzvaničnim podacima i zapisima sanitetskih službi, u Balkanskim ratovima poginulo je oko 90.000 srpskih vojnika, dok je veliki broj ranjenika u kasnijem periodu preminuo zbog, u to vrijeme, oskudno opremljenih sanitetskih službi i bolničkih kapaciteta.

Ovih nekoliko uvodnih rečenica o stradanju srpskog naroda u 20. vijeku bilo je potrebno da se približi slika životu običnog čovjeka koji je preživio sve te ratove, braneći zemlju i slobodu, i za koje se može reći da su svjedoci vremena.

Jedan od tih svjedoka 20. vijeka, koji je peživio sve te ratove i atentat na srpskog kralja je Sofren, koji je pod tim imenom živio 88 godina u selu Ponor na tromeđi opština Sokolac, Rogatica i Pale.

Rodio se 1909. godine u neslobodnoj zemlji, koju je godinu dana prije njegovog rođenja anektirala Austrougarska na osnovu odluke Berlinskog kongresa iz 1878. godine, i kada je Turska imperija zbog slabljenja svoje moći prepustila ove teritorije drugim osvajačima i okupatorima.

Tek rođeni dječak rastao je, odgajajući se u vremenu odlazeće Osmanske imperije, dolazeće Austrougarske, lokalnog srpskog naroda i onog srpskog stanovništa koje je u vrijeme turske okupacije prešlo na islam.

Nakon balkanskih ratova, koje je preživio u bijedi i oskudici u svakom pogledu, kao i svi njegovi vršnjaci /hrana, odjeća, obuća/, izašao je iz Prvog svjetskog rata kao devetogodišnjak u oslobođenoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Živeći na selu, daleko od neke varoši, obrazovao se samoinicijativno uz ljude na selu koji su u to vrijeme znali čitati, pisati i računati, što mu je bilo od koristi za dalji život.

Vodeći seoski život u to donekle mirno, ali siromašno vrijeme, kao devetnaestogodišnjak služio je u Kraljevoj vojsci, odnosno u Vojsci Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, tri godine u Brčkom, odakle se vratio sa nešto više znanja i obrazovanja u svoje selo Ponor, gdje se 9. oktobra 1934. godine oženio u svojoj 25. godini.

Svadbarsko slavlje mladoženje prekinuto je isto veče, kada su žandari došli sa viješću da je u francuskom gradu Marselju ubijen kralj Aleksandar Prvi Karađorđević. Nastao je muk, plač, suze, strah, žalost. Tadašnji narod poštovao je svog kralja – Ujedinitelja.

Radeći na selu i obrađujući zemlju, Drugi svejtski rat ga je zatekao u 32. godini života. Pristupio je kraljevoj vojsci, jer se služeći vojni rok zakleo na vjeronost kralju i otadžbini. Ostao je tu sa mještanima da brani selo i nejač koju je već stekao, sa povremenim odlascima u veće bitke protiv Nijemaca i ustaša, koji su gdje im se pružila prilika vršili pokolj srpskog stanovništva i palili sela.

U toku rata, Sofren je izgubio jednog brata kojeg su ustaše ubile 1945. godine desetak kilometara od kuće. Ustaše su ga zatekle na njivi, trežeći od njega, pod prijetnjom oružja, da im pokaže put kojim mogu bezbjedno otići. Kada ih je izveo na put i pokazao kuda mogu dalje, ubili su ga iz poštolja.

Drugog Sofrenovog brata, Nijemci su zarobili 1943. godine i odvelu u logor, da bi ga saveznici oslobodili i prebacili u Ameriku, gdje je živio do prirodne smrti.

Sofren je oslobođenje dočekao na selu. Nakon rata u njegovoj trošnoj kući jedno vrijeme su održavani narodno-oslobodilački odbori na kojima se vršio popis žita i stoke i višak, protiv volje mještana, odnosio i odvodio za „potrebe“ nove države, da bi povremeno predstavnici Udbe nenajavljeno „upadali“ i vršili razne pretrese, provjere i odvodili narod na razna ispitivanja. Česti gosti bili su i poreznici koji su odvodili krupnu stoku zbog navodno neizmirenih poreza na zemlju.

Neki iz sela su odvođeni na „prevaspitavanje“ i ispitivanja zbog ratne prošlosti, a neki zbog „Informbiroa“. Među njima je bio i kraljev vojnik.

Sofren je završetak Drugog svjetskog rata i „Informbiroa“ dočekao sa svoje sedmoro djece. Supruga mu je umrla mlada. Nešto kasnije se ponovo oženio i podizao djecu, koja su kad su odrasla krenula svojim putem. Sofren je sa svojom drugom suprugom ostao i dalje na selu, iako je imao nekih ponuda da se zaposli u Prači ili Goraždu, u nekom od preduzeća nove Jugoslavije.

Građanski rat u BiH, dočekao je u svojim poznim godinama, tačnije u 82. godini. Sjedeći satima na improvizovanoj stolici iza kamenog zida koji je omeđivao njegovo imanje, slušao je iz daleka dolazeći zvuk granata i, više za sebe, ponavljao glasno: „Sloboda je najdragocjenija za život, za nju se vrijedi boriti i umrijeti. Bez slobode nema ni života ni sreće“.

Sofren je „navijajući“ za slobodu iza zida preživio i šesti /građanski/ rat, dočekao slobodu i stvaranje Republike Srpske. Doživio je i preživio sve muke ovog svijeta. Umro je dvije godine nakon završetka građanskog rata u BiH, tačnije 1997. godine u 88. godini. Odbijao je svaku pomoć i penziju od nove Titove vlasti, ostao je vjeran zakletvi kralju i otadžbini, umirući u uvjerenju da je sve što je radio, ispravno uradio.

Bio je svjedok 20. vijeka, teškog seoskog života, ratnog stradanja i siromaštva, ropstva, patnje i slobode, koje je proživljavao sa svojim sunarodnicima. Radovao se jedino krsnoj slavi Svetom Jovanu, Božiću i svojoj djeci.

Stotinu godina poslije, kolektivni Zapad kidiše na srpski narod. Nije mu dosta zla koji je u prošlom vijeku nanio ovom narodu. Hoće još… do istrebljenja. Dvaput je agresivni Zapad lomio zube, ponovo ih je naoštrio, smatrajući da će konačno slomiti „orah“ Njegošev.

(M. Gutalj)