O razvoju društvene elite – istoričar Predrag Arsić: Boljari, aristokratija, elita, vodeći ljudi

ZANIMLJIVOSTI

O razvoju društvene elite – istoričar Predrag Arsić: Boljari, aristokratija, elita, vodeći ljudi

 

„Poštovane kolege, kod nas uticaj jedne porodice otprilike traje najviše kroz tri generacije. Prva generacija stiče ekonomski ugled, druga generacija društveni, a treća rastače i ekonomski i društveni.“

Ovo su riječi profesora Milorada Ekmečića sa predavanja, koje smo slušali i pamtili kao studenti. Mudre riječi našeg poštovanog i omiljenog profesora su ostale u našem pamćenju kao istina i suština našeg mentaliteta i našeg usuda. Sa ovim citatom sam želio da počnem ovaj tekst u vezi uticaja elite (vodećih ljudi) na istoriju jednog naroda i njegovog društva. Zato sam u naslovu naveo više izraza koji su se kroz istoriju upotrebljavali kao odrednica za taj sloj. Neosporno je da taj sloj daje glavne smjernice i da svojim činenjem ima jak i presudan uticaj za razvoj svog naroda. Taj uticaj je imao izuzetan kvalitet, ako je ta uticajna grupacija imala jedan dugotrajni kontinuitet. Naime, u toku svog trajanja uvijek je mogla dati izuzetne ličnosti koje su bile nosioci jednog laganog, ali stalnog napretka (društvenim odnosima, privredi, finansijama, kulturi, obrazovanju). Kroz istoriju se pokazalo da je vladajući sloj uvijek, doduše ne svojom voljom, dao jednu, ili više njih, humanistički određenih ličnosti koje su pozivale na promjenu ustaljenog sistema.

Kolekcija JESEN /ZIMA ‘20 U PRODAJI 😊 Vidimo se!

Mlada buržoaska klasa koja je tražila korjenite promjene, našla je svog saveznika u humanističkoj intelegenciji feudalne klase. Ta nova sprega dovela je do napretka tadašnjeg društva i stvaranja pretpostavki  za dalji napredak. Sredinom devetnaestog vijeka u krilu buržoaskog vladajućeg sloja rađa se humanistička intelegencija sa novim pogledima na svijet. Rađaju se ljevičarske ideje. Nosioci tih ideja i vatreni zagovornicu su djeca iz bogatih i uticajnih porodica. Svojim dijelovanjem bore se protiv svojih privilegija i privilegija svojih porodica. Malo neshvatljivo, ali ipak logično. Logično je po tome što je potlačeni osjećao bijedu na svojim ledjima, ali niti je imao vremena ni načina da se direktno sukobi sa tim problemom. S vremena na vrijeme, iz očaja, podizao bi ustanak, pobunu, kasnije štrajk, ali bi vlasti to brzo gušili uz užasne represije. Međutim, kada neki momak iz redova vladajućih, artikuliše problem pa ga predstavi pred širom publikom, pa bude zaštićen svojim porijeklom, e to je nešto drugo. Te ideje se pretaču u ideologiju, potom u političke partije, pa pokrete i sve ono što ide svojim tokom i dovode do svog cilja.

Kolekcija JESEN /ZIMA ‘20 U PRODAJI 😊 Vidimo se!

E, ovaj tok dijelovanja elite kod nas, nažalost, nije tako tekao iz razloga što su narodi na Balkanu zaustavljeni u svom samostalnom razvoju. Krajem petnaestog vijeka, osim Dubrovnika, sve južnoslovenske države gube svoju samostalnost. Elita nestaje (feudalci- plemstvo). Jedan dio plemstva gine, drugi dio se odseljava u druge države, a trći dio se utapa u plemstvo vladajuće države i provodi njenu volju. Tokom vijekova ropstva naša elita je u gradovima. To je jedan tanak sloj trgovaca koji su svojim pozivom i ulogom bili potpuno vezani za osvajača i njegovu upravu. Njihova trgovina obično bila je usmjerena na unutrašnje tržište i trgovalo se poljoprivrednim ili zanatskim izrađevinama. Taj sloj obično se nazivao čorbadžijama. Bili su potpuno vezani za državu te odlaskom turske vlasti sa ovih područja oni ubrzo nestaju pošto se nisu snašli u novom vremenu. Taj dio naše elite nije mogao biti vodeći pošto se potpuno poistovijetio sa gospodarima. U svakom pogledu su ih oponašali želeći da im se što više približe. Drugi sloj koji se javlja na selu, a koji se bavi trgovinom krupnom i sitnom stokom sa inostranstvom, počinje da igra vodeću ulogu u narodu. Prvo oni su u stalnom doticaju sa svojim narodom (najveći dio naroda je seosko stanovništvo), drugo, trgovina stokom donosila je ogroman profit, treće, nisu pod direktnom kontrolom vlasti koja u selima ima slabiji nadzor, četvrto, svojim putovanjima stvaraju veze i  šire znanja u doticaju sa rubnim dijelovima tadašnje Evrope. Pored toga tadašnje vlasti imenuju ih predstavnicima sela ili grupacije sela (knezovi i oborknezovi). Veoma često igraju dvostruku ili trostruku ulogu (najbolje prikazano u seriji „Crni Gruja“). Većinom su servilni pred predstavnicima vlasti, u kontaktu sa narodom stalno su isticali potrebu konačnog oslobođenja, a radili za interese stranih tajni službi (Austrija, Rusija, Francuska i druge zemlje). Na kraju taj sloj je i učestvovao kao vodeći u ustancima i stvaranju slobodnih nacionalnih država.

Kolekcija JESEN /ZIMA ‘20 U PRODAJI 😊 Vidimo se!

Oslobođenjem, stvaraju se uslovi za novi tip elite. Do juče krupni trgovci stokom postaju začetnici nacionalne buržoazije i novog tipa naše elite. Ovo je onaj prvi ešalon koji stče ekonomski ugled. Sljedeća generacija svojim školovanjem širom Evrope i povratkom u svoje krajeve, baštine naslijeđeni ekonomski i stiču društveni ugled svojim obrazovanjem. Sa tim uslovima zauzimaju istaknute pozicije kako na polju ekonomije, privrede, politike, državne uprave, kulture i obrazovanja. Tako konačno počinje stvaranje i djelovanje prve naše prave elite. Ona se dosta kasno formira u odnosu na tadašnje društvo Evrope koje ima jedan viševjekovni kontinuitet. Naša tadašnja elita stvara se u jednom procjepu naglih promjena u Evropi. Dvije kapitalističke civilizacije, stari liberalni i novi monopolistički kapitalizam, uvukle su u vrtlog našu mladu kapitalističku elitu. Taj vrtlog neke je uvukao i ugušio, a nekima pomogao i lansirao u privredno-finansijsko sazvežđe. Takve brze promjene nisu dozvolile jedno temeljitije i trajnije djelovanje našeg vodećeg sloja. Ako uzmemo ratove (Balkanski i Prvi svjetski rat), pretvaranje do tada nezavisnih država (Srbija i Crna Gora, koje su imale ipak neku svoju tradiciju) u dijelove neke nepoznate države (Jugoslavija) biće nam jasno zašto  nismo imali sreće sa našim vodećim slojem.

Kolekcija JESEN /ZIMA ‘20 U PRODAJI 😊 Vidimo se!
Vidimo se!

Nakon Drugog svjetskog rada, mijenja se potpuno društveno-politički sistem. Stvara se društvo koje je u svom temelju protiv privatne svojine. Na sve se gleda očima zajedničke ili državne svojine. Privatni sektor su činili mali zemljišni posjedi i sitne zanatske radnje. Stvara se jedan novi tip vodeće snage. Taj izraz je skovan po principu radnik-seljak i poštena inteligencija (mada nikada u potpunosti nije objašnjeno koja je nepoštena). Međutim, taj sistem je, ipak, lucidno zaključio da stvaranje svoje inteligencije jača sistem i pruža mu mogućnost veoma dugog trajanja. Tako da je novi vodeći sloj pažen i mažen od strane vlasti, ali strogo kontrolisan da slučajno ne krene nekim drugim putem. Mnogi miljenici svojim drugačijim mišljenjem preko noći postajali bi omraženi neprijatelji naroda, države i „najboljeg sistema na čitavom svijetu“. Počinjale bi javne prozivke, a mladi kadrovi bi se učili kako što više izvrijeđati žrtvu na koju je otvoren javni lov. Međutim, ova stroga kontrola je bila vezana za intelektualni sloj društvenih nauka, književnosti, filma i pozorišta. Vremenom je to pomalo popuštalo tako da je Jugoslavija na tom polju dala veliki doprinos kulturi u svijetu. Naročito naša tehnička, medicinska, vajarska i likovna elita dostižu visok svjetski nivo. Posebne stranice na svjetskom nivou dostigli su naši sportisti.

Propašću Jugoslavije socijalistička intelegencija odlazi sa scene. U ovim vremenima elita se tek definiše. Uočava se da na to upražnjeno mjesto pretenduje više grupacija (političari, uspješni poslovni ljudi i mlada obrazovana elita). Vrijeme je pred nama.

Piše: Predrag Arsić, istoričar

(infobirac.net)

FOTO: Ilustracija, Vikipedija, printskrin